Mỡ máu và Ung thư: Cập nhật bằng chứng khoa học về vai trò của chuyển hóa lipid trong sinh ung và điều trị

Rối loạn chuyển hóa lipid máu (tăng cholesterol, triglyceride) mỡ máu từ lâu đã được xác định là yếu tố nguy cơ hàng đầu của bệnh tim mạch. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học phân tử và dịch tễ học trong thập kỷ gần đây cho thấy lipid máu còn tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành, phát triển và di căn của ung thư.

Tăng mỡ máu, hay tình trạng nồng độ các chất béo (mỡ, lipid) trong máu (bao gồm cholesterol và triglyceride) quá cao, từ lâu đã được biết đến là “kẻ thù” của hệ tim mạch. Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa mới nhất cho thấy nó còn đóng vai trò phức tạp trong sự khởi phát và tiến triển của ung thư.

1. Cholesterol cao có thể thúc đẩy tế bào ung thư phát triển

Tế bào ung thư có đặc điểm là phân chia nhanh chóng, do đó chúng cần một lượng lớn cholesterol để xây dựng màng tế bào mới.

* Các nghiên cứu cho thấy tế bào ung thư thường “tái lập trình” quá trình chuyển hóa lipid. Chúng tăng cường các thụ thể LDL (LDLR) để hấp thụ nhiều cholesterol hơn từ máu.

* Nồng độ LDL cao cung cấp “nguyên liệu” dồi dào cho khối u phát triển và xâm lấn.

2. Chất chuyển hóa của cholesterol “nuôi dưỡng” ung thư vú

Một trong những phát hiện quan trọng nhất là vai trò của 27-hydroxycholesterol (27HC) – một sản phẩm phụ khi cơ thể phân hủy cholesterol. TS. Donald McDonnell Đại học Duke đã phát hiện ra rằng 27HC hoạt động tương tự như hormone estrogen.

Nó gắn vào các thụ thể estrogen trên tế bào ung thư vú, kích thích khối u phát triển và đặc biệt là thúc đẩy quá trình di căn sang phổi.

3. Tăng lipid máu làm suy yếu hệ thống miễn dịch chống ung thư

Mỡ máu cao không chỉ tác động trực tiếp lên khối u mà còn làm tê liệt “hàng rào” bảo vệ của cơ thể. Nồng độ cholesterol cao trong môi trường vi mô của khối u khiến các tế bào T (tế bào tiêu diệt ung thư) trở nên “kiệt sức” (exhausted). Cholesterol dư thừa làm thay đổi cấu trúc màng tế bào miễn dịch, khiến chúng không còn khả năng nhận diện và tấn công khối u hiệu quả. Nồng độ cholesterol cao kích hoạt yếu tố phiên mã RORγ trong gan. Quá trình này tạo ra các tế bào ức chế miễn dịch, ngăn cản các tế bào T (tế bào sát thủ của hệ miễn dịch) tấn công khối u. Điều này giải thích tại sao bệnh nhân mỡ máu cao thường có đáp ứng kém hơn với liệu pháp miễn dịch.

4. Kiểm soát lipid giúp giảm tác dụng phụ của hóa trị

Một số loại hóa trị, đặc biệt là nhóm Anthracycline (như Doxorubicin dùng trong điều trị ung thư vú, lymphoma), có thể gây độc cho cơ thể và tim mạch.

* Lợi ích khoa học: Kiểm soát mỡ máu trước khi điều trị giúp giảm nguy cơ xơ vữa động mạch và bảo vệ cơ tim, từ đó cho phép bệnh nhân chịu đựng được các phác đồ điều trị liều cao và kéo dài mà không gặp biến cố tim mạch nghiêm trọng.

5. Xạ trị có thể làm trầm trọng thêm tình trạng xơ vữa

Đối với bệnh nhân ung thư vùng đầu, cổ hoặc ngực, xạ trị có tác dụng phụ làm đẩy nhanh quá trình xơ cứng động mạch. Nếu bệnh nhân đã có sẵn tình trạng tăng lipid máu, nguy cơ đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim sau xạ trị sẽ tăng vọt do các mảng bám tích tụ nhanh hơn dưới tác động của tia xạ.

6. Vai trò đầy triển vọng của thuốc Statin trong điều trị ung thư

Statin (thuốc hạ mỡ máu phổ biến) đang trở thành tâm điểm của nhiều nghiên cứu ung thư học. – Một phân tích quy mô lớn công bố năm 2024 cho thấy việc sử dụng Statin có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc và tử vong ở 21 loại ung thư khác nhau (bao gồm ung thư tuyến tiền liệt, đại trực tràng và vú). Statin ức chế con đường Mevalonate, không chỉ hạ cholesterol mà còn chặn các tín hiệu sinh tồn của tế bào ung thư. Đặc biệt, Statin khi kết hợp với thuốc ức chế PARP (như Niraparib) trong điều trị ung thư buồng trứng đã cho thấy sự cải thiện đáng kể về thời gian sống thêm không tiến triển (PFS).

7. Nguy cơ tiềm ẩn từ các liệu pháp nội tiết

Nhiều bệnh nhân ung thư vú hoặc ung thư tuyến tiền liệt phải sử dụng liệu pháp ức chế hormone. Các thuốc này (như thuốc ức chế aromatase) thường gây ra tác dụng phụ là làm tăng nồng độ cholesterol và triglyceride một cách đột ngột. Do đó, việc theo dõi chỉ số lipid máu định kỳ là bắt buộc để tránh các biến chứng tim mạch trong quá trình điều trị ung thư.

8. Lối sống: “Chìa khóa” kép cho cả tim và ung thư

Thay đổi lối sống không chỉ giúp hạ mỡ máu mà còn thay đổi “môi trường” nuôi dưỡng khối u.

* Chế độ ăn: Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ và chất béo không bão hòa (dầu oliu, cá) giúp giảm viêm hệ thống – một yếu tố then chốt thúc đẩy ung thư.

* Vận động: Tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần giúp tăng HDL (cholesterol tốt), hỗ trợ quá trình vận chuyển cholesterol dư thừa ra khỏi tế bào, bao gồm cả các tế bào tiền ung thư. Tuy nhiên cường độ và tần suất vận động cần có kế hoạch và lộ trình khoa học đảm bảo nâng dần khả năng chịu tải của cơ thể, tránh các biến cố đáng tiếc có thể xảy ra.

Một thống kê đáng báo động của Điều tra quốc gia các yếu tố nguy cơ của bệnh không lây nhiễm cho thấy tình trạng rối loạn mỡ máu tại Việt Nam đang diễn biến hết sức phức tạp. Theo số liệu từ các cuộc điều tra gần đây, tỷ lệ người có cholesterol máu cao (cholesterol toàn phần từ 5,0 mmol/L trở lên hoặc đang phải dùng thuốc điều trị) đã tăng vọt từ 30,2% lên đến 44,1%. Điều đó có nghĩa gần một nửa dân số Việt Nam đang phải đối mặt với các nguy cơ của các bệnh lý tiềm ẩn như tim mạch (bao gồm xơ vữa tim mạch, nhồi máu, đột quỵ), đái tháo đường, và giờ đây là ung thư.

Nếu bạn đang điều trị ung thư hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh, hãy duy trì chỉ số LDL dưới ngưỡng khuyến nghị của bác sĩ. Việc kiểm soát lipid không chỉ là bảo vệ trái tim, mà còn là một chiến lược quan trọng không chỉ phòng ngừa các biến cố tim mạch có thể để lại thương tật vĩnh viễn hay thậm chí là tử vong mà còn là để ngăn chặn sự phát triển và di căn của ung thư, góp phần vào việc nâng cao sức khỏe cá nhân và cộng đồng.